خواب سالم؛ یکی از پایههای حفظ سلامت جسم و شناخت سالمندان
گفتوگو با دکتر میلاد مسائلی، فلوشیپ پزشکی خواب و عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان
خواب سالم یک فرایند فعال و پیچیده نوروبیولوژیک است که در تنظیم عملکرد مغز، سیستم قلبیعروقی، متابولیسم، خلقوخو و تواناییهای شناختی سالمندان نقش اساسی دارد و نباید مشکلات خواب را صرفاً پیامد طبیعی افزایش سن دانست.
دکتر میلاد مسائلی، فلوشیپ پزشکی خواب، متخصص بیهوشی و مراقبتهای ویژه، فلوشیپ انفورماتیک بالینی، کارشناس ارشد آموزش پزشکی و عضو هیئت علمی و استادیار دانشگاه علوم پزشکی اصفهان، با اشاره به اهمیت خواب در دوران سالمندی اظهار کرد: خواب یک وضعیت غیرفعال نیست، بلکه فرایندی تنظیمی و پیچیده است که در عملکرد بسیاری از سیستمهای بدن نقش دارد. در سالمندان به دلیل کاهش ذخیره عملکردی ارگانها و افزایش شیوع سندروم شکنندگی، حفظ کیفیت خواب اهمیت بیشتری پیدا میکند و اختلال در خواب میتواند بر عملکرد عصبی، ایمنی و قلبیعروقی اثرگذار باشد.
-نقش خواب در سلامت جسم و مغز
وی افزود: خواب مناسب در پاکسازی مواد زائد متابولیک مغز از طریق سیستم گلیمفاتیک، تنظیم ترشح هورمونها، حفظ تعادل عملکرد عروقی و تنظیم فعالیت سیستم عصبی سمپاتیک نقش دارد. از سوی دیگر، گسستگی مداوم خواب و کمبود اکسیژن ناشی از برخی اختلالات خواب میتواند با افزایش التهاب سیستمیک، مشکلات متابولیک، اختلالات قلبیعروقی و افت عملکرد شناختی همراه باشد.
-تغییرات طبیعی خواب با افزایش سن
فلوشیپ پزشکی خواب در سالمندی با اشاره به تغییرات طبیعی معماری خواب با افزایش سن گفت: کاهش خواب عمیق، افزایش مراحل سطحی خواب، افزایش بیداریهای کوتاهمدت و طولانیتر شدن زمان به خواب رفتن از تغییرات شایع دوران سالمندی است. همچنین بسیاری از سالمندان به دلیل تغییر ریتم شبانهروزی، زودتر احساس خوابآلودگی میکنند و ممکن است صبح زودتر از گذشته بیدار شوند.
دکتر مسائلی ادامه داد: این تغییرات زمانی طبیعی محسوب میشوند که فرد پس از بیداری احساس شادابی داشته باشد و عملکرد روزانه او مختل نشود. اما اگر فرد با وجود فرصت و شرایط مناسب برای خواب، در شروع یا تداوم خواب مشکل داشته باشد، دچار خوابآلودگی قابل توجه روزانه شود یا بیداریهای همراه با احساس خفگی، سردرد صبحگاهی، افت تمرکز و اختلال عملکرد حرکتی را تجربه کند، باید احتمال وجود اختلال خواب را جدی گرفت.
-مهمترین اختلالات خواب در سالمندان
وی بیخوابی مزمن، اختلالات تنفسی حین خواب، آپنه انسدادی و مرکزی خواب، سندروم پای بیقرار، اختلال حرکات دورهای اندامها، اختلال رفتار خواب REM و اختلالات ریتم شبانهروزی را از مهمترین اختلالات خواب در سالمندان برشمرد و گفت: چنددارویی، دردهای مزمن، بیماریهای قلبی و ریوی، شبادراری، کاهش فعالیت بدنی، انزوای اجتماعی و کاهش مواجهه با نور محیط از عواملی هستند که میتوانند این اختلالات را تشدید کنند.
-بیخوابی؛ زمانی که مشکل جدی میشود
فلوشیپ پزشکی خواب در سالمندی با اشاره به شیوع بالای علائم بیخوابی در سالمندان تصریح کرد: ممکن است فرد سالمند بهطور طبیعی حدود شش ساعت بخوابد یا صبح زود بیدار شود، اما اگر پس از بیداری عملکرد مناسبی داشته باشد و از خواب خود ناراضی نباشد، این وضعیت الزاماً بیماری محسوب نمیشود. در بیخوابی بالینی، مشکل خواب با وجود فرصت کافی برای خواب، بهصورت مستمر ادامه دارد و با خستگی، افت حافظه، تحریکپذیری، اضطراب و اختلال عملکرد روزانه همراه است.
-آپنه خواب؛ تشخیصی که اغلب نادیده گرفته میشود
دکتر مسائلی درباره آپنه خواب نیز گفت: این اختلال در سالمندان ممکن است برای مدت طولانی تشخیص داده نشود، زیرا علائم آن همیشه به شکل کلاسیک خروپف شدید و خوابآلودگی روزانه بروز نمیکند. خستگی مزمن، بیخوابی، افت شناختی، افسردگی و حتی زمینخوردنهای مکرر میتوانند از تظاهرات آن باشند و گاهی علائم به اشتباه به افزایش سن، افسردگی یا عوارض دارویی نسبت داده میشوند.
وی خاطرنشان کرد: خروپف شدید، مشاهده توقف تنفس هنگام خواب، خوابآلودگی روزانه و سردرد صبحگاهی از نشانههایی هستند که باید احتمال اختلال تنفسی حین خواب را مطرح کنند و در صورت وجود علائم، ارزیابی تخصصی و در صورت نیاز انجام پلیسومنوگرافی میتواند به تشخیص کمک کند.
-خواب و بیماریهای مزمن سالمندان
دکتر مسائلی با تأکید بر ارتباط خواب و بیماریهای مزمن سالمندان گفت: آپنه خواب و بیخوابی مزمن میتوانند با افزایش فعالیت سمپاتیک، اختلال در تنظیم فشار خون، مقاومت به انسولین و افزایش خطر برخی آریتمیهای قلبی همراه باشند. همچنین اختلال خواب میتواند کنترل حرکتی و زمان واکنش را کاهش دهد و در کنار عواملی مانند شبادراری، افت فشار وضعیتی و مصرف برخی داروهای خوابآور، احتمال زمینخوردن را افزایش دهد.
-خواب و عملکرد شناختی
وی درباره ارتباط خواب و عملکرد شناختی نیز اظهار کرد: خواب مناسب در عملکرد مغز و فرایندهای مرتبط با حافظه اهمیت دارد و اختلال خواب میتواند بر توجه، حافظه کاری، عملکردهای اجرایی و قضاوت اثر بگذارد. به همین دلیل، در سالمندی بررسی مشکلات خواب باید بخشی از ارزیابی جامع سلامت فرد باشد.
-اصول حفظ خواب سالم در سالمندان
فلوشیپ پزشکی خواب در سالمندی در پایان بر اهمیت برنامه منظم خواب و بیداری تأکید کرد و گفت: چرت کوتاه روزانه، ترجیحاً ۱۵ تا ۳۰ دقیقه و پیش از ساعات بعدازظهر، در بسیاری از افراد میتواند مفید باشد، اما چرتهای طولانی یا خواب در ساعات پایانی روز ممکن است خواب شبانه را مختل کند. همچنین ثابت نگه داشتن ساعت بیداری صبحگاهی، دریافت نور کافی در طول روز و هماهنگ کردن زمان خواب با ریتم طبیعی بدن از اصول مهم حفظ خواب سالم در سالمندان است.
