چاقی، بیماری پیشرونده قرن؛ از عوامل خطر تا درمانهای نوین جراحی
چاقی در دهههای اخیر به یکی از مهمترین معضلات حوزه سلامت عمومی تبدیل شده است. این عارضه که با تغییر الگوی تغذیه، کاهش چشمگیر فعالیت بدنی و زمینههای ژنتیکی در ارتباط است، امروزه نهتنها یک مشکل ظاهری، بلکه یک بیماری مزمن، پیشرونده، عودکننده و بالقوه مهلک محسوب میشود. شیوع روزافزون آن، ضرورت آگاهیبخشی و ارائه راهکارهای علمی و کارآمد را بیش از پیش نمایان ساخته است.
شاخص توده بدنی (BMI)؛ معیاری برای سنجش خطر
دکتر حمید مللی، فلوشیپ جراحی لاپاراسکوپی و جراحی چاقی، در گفتوگویی، یکی از رایجترین معیارهای اندازهگیری چاقی را شاخص توده بدنی (BMI) معرفی کردند که از تقسیم وزن (به کیلوگرم) بر مجذور قد (به متر) محاسبه میشود.
ایشان تأکید کردند که این شاخص، اگرچه معیاری عمومی است، اما با در نظر گرفتن عواملی مانند سن، جنسیت، میزان فعالیت بدنی و سبک زندگی، ابزاری ارزشمند برای ارزیابی خطرات ناشی از چاقی بهشمار میرود. بر اساس این شاخص:
- دامنه طبیعی:۱۸.۵ تا ۲۴.۹
- تشخیص چاقی بهعنوان بیماری: BMI برابر یا بالاتر از ۳۰
- افزایش شدید خطر عوارض و مرگومیر: BMI بین ۳۵ تا ۴۰ و بالاتر
دکتر مللی هشدار داد که چاقی مفرط، احتمال ابتلا به طیف وسیعی از بیماریها از جمله دیابت نوع ۲، آپنه خواب، فشارخون بالا، بیماریهای قلبی-ریوی، سکتههای مغزی، ناباروری و تضعیف سیستم ایمنی را بهطور قابلتوجهی افزایش میدهد.
علل مؤثر در بروز چاقی؛ تعامل ژنتیک و سبک زندگی
عضو هیئت علمی دانشگاه، با اشاره به نقش تعیینکننده عوامل ژنتیکی و رفتاری، سبک زندگی ناسالم را مهمترین عامل افزایش شیوع چاقی در جهان امروز دانست. به گفته ایشان ژنها اسلحه را پر میکنند، اما سبک زندگی ماشه را میکشد.
از مهمترین عوامل محیطی و رفتاری مؤثر در بروز یا تشدید چاقی میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- مصرف غذاهای پرکالری، فرآوریشده و سرشار از کربوهیدرات و قند
- کمتحرکی و فعالیت بدنی ناکافی
- اختلالات خواب از جمله کمخوابی و شبزندهداری
- استرسهای مزمن و شرایط محیطی نامناسب
- مصرف برخی داروهای خاص
جراحی چاقی؛ رویکردی مؤثر و علمی در درمان چاقی مفرط
دکتر مللی، جراحی چاقی را یکی از روشهای مؤثر و تأییدشده در درمان بیماران مبتلا به چاقی مفرط و پیشگیری از عوارض ناشی از آن برشمردند. پیشرفتهای چشمگیر در تکنیکهای لاپاراسکوپی در سالهای اخیر، ایمنی و کارایی این جراحیها را بهطور قابلتوجهی افزایش داده است.
وی معیارهای کلی انتخاب بیماران برای جراحی چاقی را شامل موارد زیر بیان نمود:
- BMI برابر یا بیشتر از ۴۰ (بدون نیاز به بیماری همراه)
- BMI بین ۳۵ تا ۴۰ همراه با بیماریهای زمینهای نظیر کبدچرب، دیابت نوع ۲، یا فشارخون بالا
- BMI بین ۳۱ تا ۳۴ همراه با دیابت نوع ۲ کنترلنشده یا فشارخون مقاوم به درمان
- تذکر مهم: در نژاد آسیایی، این مقادیر حدود ۲ واحد کمتر در نظر گرفته میشود و تصمیم نهایی پس از ارزیابی جامع توسط تیم درمانی چندرشتهای اتخاذ میگردد.
انواع جراحی چاقی
جراحیهای چاقی عموماً به روش لاپاراسکوپی (کمتهاجمی) انجام میشوند و به دو دسته کلی تقسیم میگردند:
۱. اعمال محدودکننده حجم معده (مانند اسلیو گاسترکتومی:
در این روش، حدود ۷۵ تا ۸۰ درصد از حجم معده برداشته شده و با کاهش هورمون گرلین (هورمون گرسنگی)، اشتها بهطور محسوسی کاهش مییابد. بیمار با رعایت اصول تغذیهای، به طور میانگین تا ۸۵٪ از وزن اضافه خود را طی یک سال کاهش میدهد.
۲. اعمال ترکیبی (محدودکننده + کاهنده جذب) (مانند انواع بایپس:
در این روش، علاوه بر کاهش حجم معده، مسیر عبور غذا در روده باریک تغییر داده میشود که به کاهش جذب کالری نیز منجر میشود. این روش میتواند تا ۹۵٪ از وزن اضافه را طی یک سال کاهش دهد.
هشدارها، خطرات و بازگشت وزن
دکتر مللی با تأکید بر اینکه هیچ روش جراحیای برای همه بیماران یکسان نیست، خاطرنشان کرد که انتخاب نوع عمل باید بر اساس شرایط اختصاصی فرد و پس از مشاوره دقیق انجام شود. هرچند جراحی چاقی نیز مانند هر اقدام تهاجمی دیگر دارای عوارض بالقوهای نظیر خونریزی، نشتی محل منگنه، لخته شدن خون و کمبود برخی ویتامینها است، اما میزان این خطرات در مقایسه با عوارض جبرانناپذیر خود بیماری چاقی، بهمراتب کمتر بوده و در مراکز مجهز و با حضور جراحان باتجربه به حداقل میرسد.
در پاسخ به پرسش درباره بازگشت وزن، ایشان اظهار داشت که بازگشت محدود وزن پس از جراحی امری طبیعی است، اما افزایش چشمگیر وزن معمولاً ناشی از عدم رعایت توصیههای تغذیهای، فعالیت بدنی و پیگیریهای دورهای است.
جراحی چاقی؛ ابزاری قدرتمند، نه یک راه جادویی
عضو هیئت علمی دانشگاه در پایان سخنان خود با تأکید بر اینکه جراحی چاقی یک مسیر میانبر نیست، بلکه یک درمان علمی و مبتنی بر شواهد برای یک بیماری مزمن و خطرناک محسوب میشود، تصریح کرد: این جراحی نهتنها به کاهش وزن قابلتوجه کمک میکند، بلکه خطر ابتلا به دیابت، فشارخون، بیماریهای قلبی، آپنه خواب و حتی برخی سرطانها را کاهش داده و کیفیت زندگی، اعتمادبهنفس و توانایی حضور مؤثر در جامعه را بهبود میبخشد. اما موفقیت نهایی آن در گرو همکاری مستمر بیمار با تیم درمانی، رعایت رژیم غذایی مناسب، تحرک کافی و پیگیری منظم است.
